Kitabın başlangıç niteliğindeki bu bölümüne konulmuş olan başlığa bakarak şöyle diyebilirsiniz: «Ben Masonluğun ne olduğunu biliyorum. Dolayısıyla bu bölümü okumama gerek yok. Sonrasına bakalım.» Öyle diyorsanız öyle olabilir. O sizin kararınızdır. Karışılmaz. Okumayın, geçin

Bu bölüme başlarken de başlığı gereksiz bulmuş olabilirsiniz. «Masonluğun amacını önceki bölümde görmedik mi? Tekrarına ne gerek var? diyebilirsiniz. Öyle diyorsanız, kusura bakmayın, size hak veremeyeceğim. Belki bugüne dek okuduklarınızda görmemiş, duymamış olduğunuz ayrıntılar da vardır. Masonlukta birtakım amaçlar bulunmasının gerekçesi nedir?

Burada “ilkeler” deyince, bunu bireysel olarak kişinin yaşamındaki ilkeleri olarak değil, Masonluktaki ilkeler olarak alalım. Bundan kuşku olabilir mi ki, bu bölüme böyle başlanmış? Fakat şunu da bilelim: Masonluktaki amaçları içselleştiren, Masonluğu bir yaşam biçimi olarak benimseyen bir mason, Masonluktaki ilkeleri yaşamının ilkeleriyle özdeşleştirir. Bu da “kurtarma” tümcesi.

Masonluk, kuruluşu bakımından bulunduğu her yerde ayrı bir dernektir. [Bazı ülkelerde “şirket” statüsünde olduğuna da değinmiştik. Burada hepsine birden dernek diyeceğiz.] Örgütlenme tarzı, yönetimi ve düzeni diğer derneklerin çoğundan hayli farklıdır. Bunun ilk nedeni, kendine özgü geleneklerinin de örgütlenmesine yansımasıdır. Bir diğeri, amaçlarının gerçekleştirilebilmesi için tutulmuş yolun özelliğidir.

Masonlukta çalışmaların çoğu localarda ya da bunlara benzer birimlerde yapılır. Her mason en az bir locanın üyesidir. Birçok locanın toplantısına katılabilir ama üyesi olduğu locanın çalışmalarını öncelikli tutmalıdır. Yoksa o locanın üyesi oluşunun bir anlamı ve gereği kalmaz. Ek olarak yüksek derece atölyelerinde çalışmakta olanları da vardır.

Tarih ile ilgileniyor musunuz? Sizin için ilgi çekici değilse, bu bölümü geçin. Çünkü çok sıkıcı olabilir. Hele bilmem kaçıncı yıldan, daha önce adını duymamış olduğunuz falanca kişiden söz edilince… Ancak bu bölümde genelde ezoterizm, özelde Hermetizm ve Antik Misterler üzerinde de anlatılar var. Belki onlar ilginizi çeker.

Antik Çağdaki bilimsel ve düşünsel gelişimin, 4. yüzyıl sonlarında âdeta bir duraklama dönemine girdiği, bundan yüz yıl kadar sonra da neredeyse olduğu yere çakılıp kaldığı görülür. Yaklaşık bin yıl kadar süren Ortaçağ, bilimsel çalışmalar ve felsefesel akımlar bakımından bir korkulu düş (kâbus) ve yıkım dönemidir.

1717 yılında Londra’da ve o tarihlerde ayrı bir kent sayılan Westminster çevresinde çalışan dört mason locası bir araya gelerek, federatif bir örgütlenme içinde birleşti. Bunları tek bir şemsiye altında birleştiren bu örgüte LONDRA BÜYÜK LOCASI adını verdiler. Bu oluşum sadece Spekülatif Masonluğun örgütsel doğuşunu ortaya koymakla kalmıyordu.

Masonlukta bağımsız masonik otorite ya da kuruluşların yetkili delegelerinin bir araya gelerek yaptıkları ortak toplantıya “konvan” denir.

“Rit” teriminin tanımını daha önce vermiştik ama yineleyelim. İyi olur. Çünkü daha öncesi okunmamış olabilir. Hatırlanamayabilir. Genelde rit, bağlanılmış olan yol ve yöntem ya da belli bir amaca uygun olan çalışma sistemidir. Masonlukta bu kavramdan söz edilince, simgesel derecelerin ötesindeki bir yüksek ya da felsefî dereceler dizgesinin varlığı anlaşılır.

Masonluktaki yasalardan söz edince, Türkiye’de Masonluğa karşıt girişimlerde bulunmaya kafasını takmış, bunun için biraz bilgilenmiş olanlardan kimileri, -hani “mal bulmuş mağribi gibi” denir ya- hemen bu konunun üstüne gidiverir. “Bakın, görüyorsunuz, masonların kendilerine özgü yasaları var. Kendilerini ülkemizin yurttaşlarından saymıyor, bizden üstün sanarak ayrı tutuyorlar” tarzında lâflar ederler.

B:u bölüme bir olası sorunuzla başlayalım: «Masonlukta bölünmeler nasıl söz konusu olabilir? Bu Masonluğun amaç ve ilkelerine aykırı değil mi? Bu retorik sorunuzun yanıtı şöyle: Haklısınız… Olmamalı. Ancak geçmişte olmuş ve günümüzde olmaya devam ediyor ne yazık ki… Bundan ötürü Masonluğu sorumlu tutmamalı. Sorumlu olan masonlar…

Bir kurum olarak Masonluk var olduğu tarihten bu yana “türünün teki” değildi. Günümüzde de değildir. Yeryüzünde Masonluğa benzer birtakım başka kurum ve örgütler görülmüştür. Günümüzde de var. Ancak bu bağlamda söz konusu edilen elbette Operatif Masonluk değil, sadece Spekülatif Masonluktur.

Bu kitabın “Masonluk Nedir? başlıklı ilk bölümünde olduğu gibi bu bölüme de kimi masonların olası itirazıyla başlayalım: «Böyle bir konuya ne gerek var?… Masonluğa karşıt olanlar istediğini desin, istediğini yapsın. Biz işimize bakalım, yolumuza devam edelim. Tamam, elbette masonlar işlerine bakacak, yollarına devam edecektir.

Masonluğun Türkiye’deki tarihi başlı başına bir kitap olabilecek niteliktedir. Nitekim öyle kitaplar yazılmıştır da… Bu bağlamda tüm yayınlanmış kitapların arasında belki en güzel ve en değerlisi Kemalettin Apak’ın “Ana Çizgileriyle Türkiye’deki Masonluk Tarihi” adlı, boyutu küçük ama kapsamı hayli ayrıntılı yapıtıdır. Sonraki çalışmalar hep bu kitabı kaynak almıştır.

Osmanlı Devleti’nde ulusal nitelikli bir obediyans kurulduktan sonra geçen 15 yıl içinde hızlı bir gelişme görülemedi. Ülkenin sürekli olarak savaş ortamında olmasının, hele Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra parçalanıp bölüşülmesinin de bunun üzerindeki etkisi büyüktü. Önceki bölümde değindiğimiz, 1918-1921 yılları arasındakiler sadece “çerez” sayılır. Biraz küçümseme olmuş.

Kitabın bu bölümünü iki aşamaya ayırdık. Önce birincisi = A Daha önce belirtmiştik; yineleyelim: 1935 yılında derneklerin kapanışıyla birlikte, Türkiye’de simgesel derecelerde çalışan localar uykuya girmişti ama Eski ve Kabul Edilmiş İskoç Riti’nin kendine özgü kuralları uyarınca Yüksek Şûra’nın varlığı sürüyordu.

Türk Masonluğu’nun bölünmesinden sonra, gerek simgesel dereceleri yöneten büyük localar gerekse Eski ve Kabul Edilmiş İskoç Riti’nin iki ayrı yüksek konseyi, kendi masonik anlayışları doğrultusundaki çalışmalarını sürdürdü. Bu iki kanatta yer alan ikişer mason örgütünün yolları ayrıldı. Tek ortak noktaları, hepsinin de Türkiye’deki Masonluğun geçmişine tek başına sahip çıkması oldu.

Masonlar acaba bu bölümü okumaya başlarken şöyle der mi: «Antimasonik girişimlerden bize ne? Onlar ne yaparsa yapsın. Biz kendi işimize bakalım. Demesinler… Masonları işi, görevi sadece loca toplantılarımıza katılıp, Masonluğun öğretimini alıp, gerektiğinde yapabildiklerince katkıda bulunup bir de kardeş sofrası denilen yemekte bulunmaktan ibaret mi?…

Öteden beri sorulan bir soru vardır: «Masonluğun kendine özgü belirgin bir felsefesi, bir dünya görüşü var mıdır, yok mudur? Hayli zaman önce kimi masonlar bu konuyu ele alıp uzun anlatımlarda bulunmuş. Bunlardan bazısı risale biçiminde basılmış. Günümüzde artık onları ele geçirmenin olanağı yok. Belki kütüphanelerde vardır.

Çağdaş Masonluğun felsefe ile hayli yakın ilişkisi vardır. Hatta ritüellerdeki öğretime bu açıdan bir göz atarsak, felsefe ile neredeyse iç içe olduklarını, felsefeden soyutlanamayacaklarını görürüz. Bu doğaldır çünkü yönetimsel işleri bir yana bırakırsa, masonik çalışmalar spekülatif yani düşünsel niteliklidir.

Bir ülkedeki masonların toplam sayısı o ülkede Masonluğun ne ölçüde yaygın ya da etkin olduğunu gösteren yeterli bir ölçü değildir. İlgili ülkenin nüfusu da göz önüne alınmalıdır. Kaldı ki, bir ülkedeki masonların toplam sayısının o ülkenin toplam nüfusuna oranı da Masonluğun ne ölçüde yaygın ve başarılı olduğunu gösterebilmek bakımından da…

Ezoterik sisteme uyarak çalışan bir kuruluşta, bireyin çeşitli aşamalardan geçerek inisiyatik bilgiler edinmesi ve yetkinleşme yolunda ilerlemesine dilimizde “tekris” deniyor. Masonlukta özel olarak “masonik tekris” (masonik inisiyasyon) teriminin de kullanıldığı görülebilir. Ancak konu salt Masonluk olduğunda, böyle bir açıklamaya gerek kalmaz. Türkiye’deki Liberal Masonluk kanadında “tekris” ile aynı anlama gelmek…